ایران سوریه نیست . مسکو باید برای اتحاد با تهران ، مبارزه کند.

تحریریه ایران رو

06.09.16

اوضاع در سوریه تداعی کننده جنگ جهانی است. آیا بازیگران کلیدی خارجی روسیه،آمریکا،عربستان،ترکیه،ایران قادر خواهند بود مواضع خود را در مسئله سوریه به هم نزدیک کنند؟ ائتلاف های ایجاد شده حول مسئله سوریه بیش از همه اتحادهای مقطعی این روزها به یاد می آورد که در آنها هریک ازطرفین با انجام ماموریتهای خود اهداف خود را دنبال می کند. حتی همکاریهای ایران و روسیه نیز به اندازه کافی پایدار نیست و منافع مسکو و تهران در همه موارد هماهنگ نیست. پارامترهای شراکت راهبردی روسیه و ایران روشن نیست، سردرگمی اخیر بر سر استفاده نیروی هوای روسیه از پایگاه هوایی همدان بر همین موضوع اشاره دارد .

آمریکا اذعان دارد که جهت گیری ایران به سمت روسیه مقطعی است. اروپا ییها نیز تدوام اتحاد مسکو و تهران را باور ندارند. طرف روسی نیزدر شرایط جدید بجز بیانیه های همکاریهای راهبردی در سوریه ، چه چیزی به شرکای ایرانی پیشنهاد خواهد داد؟

 

اتحاد روسی ایرانی درک واحدی از مسئله سوریه نخواهد داشت

 

روسیه در جستجوی موازنه در روابط خود با کشورهای مهم خاورمیانه است. امروز این موضوع به طور قانع کننده ای محقق نشده است. مسکو با انکارا در خصوص سوریه اختلاف نظر دارند. گامهای اولیه آشتی بر عدم شفافیت مواضع دو کشور بیشتر از توافقات اصولی در زمینه همکاریها در منطقه دلالت دارد. عربستان سعودی همانند گذشته در سمت دیگر سنگر سوریه قرار دارد و پیامهای آمادگی مصالحه با کرملین را ارسال نمی کند. مناسبات روسیه با کشور بانفوذ خاورمیانه چون مصر بدون پویایی محسوسی بنا شده است. نکات مثبتی در مسایل جداگانه در دستور کار دوجانبه قرار دارد. درست است مسکو و قاهره به خود اجازه نمی دهند علناً از ادعاهای آشکار با یکدیگر سخن بگویند. با این وجود روابط با تهران رو به جلو به نظر می رسد. ائتلاف روسیه و ایران به مثابه یکی از قویترین استدلالهای مسکو در راستای نفوذ خود در خاورمیانه محسوب می شود.

تردیدی وجود ندارد که بحران سوریه، تلاشهای روسیه و ایران در منطقه را با هم پیوند داده است اما مسئله روشنی را باقی گذاشت. بشار اسد در آینده به چه کسی بیشتر نیاز دارد تهران یا مسکو؟ کسانی که معتقدند انتخاب کرملین به منفعت است ممکن است جداً اشتباه کرده باشند. در اینکه دولت اسد زیر فشار سهمگین شورشهای سازمان یافته توسط آمریکا در کشورهای خاورمیانه و انقلابهای رنگین  مقاومت کرده مرهون شایستگی ایران است. واشنگتن که سرگرم جشن و سرور در خاورمیانه بود در سوریه کنترل اوضاع را در بسیاری موارد به خاطر اقدامات تهران از دست داده است.به همین دلیل در این که نیروی هوایی روسیه از پایگاه هوایی همدان در ایران برای حمله به دشمنان اسد پرواز کردند چیز تعجب برانگیزی وجود دارد. تهران برای قطع حملات مخالفان سوریه در نبرد استالینگراد سوریه یعنی حلب به این پروازها نیاز داشت ، جاییکه در خط مقدم در صفوف نیروهای سوریه، ایرانیها و دیگر گروههای مسلح متحد آن یعنی حزب الله و سایر نیروهای شیعه جذب شده توسط ایران به نفع بشار اسد در حال نبرد هستند. ایران  ضمن اجازه به روسیه در استفاده از پایگاه همدان منافع خود را طبق ماموریتهای جاری حمایت از ارتش سوریه در نظر گرفت.

اینگونه  شد که ایده های نظامی آتی مغایرتی با برنامه های روسیه در حمایت از اسد ندارد بلکه برای این امر امکانات نظامی بیشتری را ارائه دادند. برد پروازها کوتاه شد و در سوخت گیری بمب افکنها صرفه جویی گردید، میزان حمل بمبها و کلاهکهای جنگی افزایش یافت و در نتیجه تاثیرگذاری حملات بالا رفت. برخی از سیاستمداران ایران که به خود اجازه داده بودند علناً در خصوص واگذاری پایگاه شهید نوژه همدان به روسها اظهار نظر کنند در این باره سوخت گیری اظهار نظر کردند.

در بدنه کارشناسی روسیه امیدوار بودند که در همدان جهش دیپلماتیکی در سطح بالا را شاهد باشند که سرانجام تهران را به مسکو پیوند بزند. ارزیابی تحلیلگران مستقل در برگشت ناپذیری اتحاد نظامی روسیه و ایران با رویکرد بیرون راندن آمریکا از منطقه بیش از حد استوار بود. به همین دلیل نا امیدی آنها از خروج زود هنگام هواپیماهای روسی از همدان قابل فهم است، فقط برای چه در این میان دولت را به خیانت متهم می کنند؟

به عنوان مثال سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه ماریا زاخارووا حرفهای تکراری رسانه های روسیه را که ترجمه مشکوک سردار دهقان وزیر دفاع ایران را تفسیر نکرد که ظاهراً مسکو را به دلیل انتشار اطلاعات راجع به استفاده از پایگاه هوایی همدان سرزنش کرد. بر اساس اظهارات زاخارووا، روسیه فقط به اظهارات رسمی طرف ایرانی توجه می کند. سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه توصیه کرد اظهارات مشابه زیر را مورد ارزیابی قرار دهند وی اذعان داشت: " آیا این اظهارات رسمی و منعکس کننده نقطه نظرات کشور است! از این جا باید شروع کرد."

از سویی دیگر ولادیمیر کومویدوف رییس کمیته دفاعی دومای روسیه در این باره می گوید: "روسیه و ایران به راحتی محکوم به همکاریهای سودمند دوجانبه هستند. به نظر ما همه چیز آنقدر یکسان نیست. کرملین مجبور است در همکاری حول  مسئله سوریه روابط خود با جمهوری اسلامی ایران را تنظیم کند." مخصوصاً اینکه پس از رفع تحریمها، سیاست خارجی ایران امروزه مرحله جدی از تحول خود را بدون توجه به مسکو می گذراند.

 

بازی روسیه با کارت ایران در برابر آمریکا بعید است به نتیجه برسد

در 24 آگوست رهبر جمهوری اسلامی ایران حضرت آیت الله خامنه ای در دیدار با اعضای دولت خاطر نشان کردند که دیپلماسی ایران امروز نباید فقط بر مسایل توافق هسته ای متمرکز باشد. رهبر انقلاب اسلامی توصیه نمودند که دولت نباید به وعده های دولت آمریکا اعتماد کند و در قبال وعده های آمریکا تعهدات مشخصی را بر عهده بگیرد.

در حوزه سیاست خارجی آیت الله خامنه ای به دولت توصیه نمودند که جغرافیای همکاری را با کشورهای دیگر گسترش دهد. رهبر انقلاب خاطر نشان  کردند که به منظور توسعه بیشتر روابط با جامعه جهانی فعالیتهای دیپلماتیک دولت ایران باید به طور مساوی در سراسر منطقه از آفریقا، آسیا تا آمریکای لاتین گسترش یابد.

طبیعی است که این خط مشی به هیچ وجه با برنامه های ایران در مبارزه برای حفظ موقعیت پیشروانه خود در خاورمیانه مغایرتی ندارد. درست است، دیدگاههای سیاستمداران ایرانی در دستیابی به این اهداف در همه موارد هماهنگ نیست. مسئولان معتدل ایران از جمله حسن روحانی رییس جمهور این کشور ادعا می کند که ایران نباید هیچ دشمن دائمی داشته باشد. این دسته از مسئولان اطمینان خاطر می دهند که سیاست خارجی عملگرایانه پس از لغو تحریمها باید آغازی برای ایجاد فضای دوستی و همکاری با کشورهای مختلف باشد. چنین سیاستی با حمایت گسترده در جامعه ایران مواجه شده است که انتظار همگرایی بیشتر با جامعه بین الملل دارند. صحبت درباره اصلاحات اصولی داخلی یا صرفنظر از مبانی ایدئولوژیک در سیاست خارجی نیست. بلکه روحانی و طرفداران وی با تکیه بر دیپلماسی سنتی و پیشرفت دائمی منافع ایران با تقویت توسعه مناسبات دوستانه دو جانبه با همه کشورهای منطقه به دنبال تسهیل ابزارهای سیاسی ایران در سیاست خارجی هستند.

با این حال این سیاست در میان مقامات عالیرتبه جمهوری اسلامی ایران جا نیفتاده است. نیروهای مسلح کشور و در راس آنها سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که تحت فرمان مستقیم رهبری هستند عناصر کلیدی سیاست خارجی در رابطه با برخی کشورهای خاورمیانه بویژه عراق،سوریه،لبنان،بحرین و یمن به شمار می آیند. فعالیت ایران در این کشورهای منطقه اغلب دیپلماتهای روسی را دچار این اشتباه می کند که سیاست خارجی ایران در کل بر منطقه خاورمیانه متمرکز شده است و همچنین این بهانه را به آنها می دهد تا گمان کنند برای مسکو بمنظور دوستی با ایران روحیات ضد آمریکایی آنها کفایت می کند. در چنین رویکردی خطر از دست دادن ایران به عنوان شریک قابل اعتماد روسیه نهفته است. حداقل برای دولت ایران نیازی به میانجی گری روسیه در روابط با واشنگتن نیست.

علاوه بر آن موضوع ایران در مذاکرات روسیه و آمریکا در مسئله سوریه، تهران را آزار می دهد و چیزی که در نمونه پایگاه همدان مشخص شد نگران کننده است. ایران نمی خواست اجازه دهد بدون حضور وی مسئله سوریه توسط  دو ابر قدرت حل و فصل گردد. گفتگوهای تلفنی منظم وزرای امور خارجه روسیه و ایران نتوانست این بی اعتمادی را در ذهن مسئولین نظامی امنیتی ذی نفوذ و قدرتمند ایرانی پاک کند و نیاز به گامهای متقاعد کننده بیشتری است. مثلاً دیپلماسی روسیه با ترکیه تا تشکیل کارگروه مشترک همکاری در مسئله سوریه پیش رفت ولی با ایران چنین کارهایی صورت نگرفت. همکاری در خاک سوریه از طریق فرماندهی ارتش سوریه بنا شده است. در خصوص مسایل دیگر مسکو و تهران مستقیماً توافق می کنند ولی شکل مشابه کاملاً فرق می کند و در کل ویژگیهای روابط متحد وجود ندارد.

اتفاقی نیست که سیاستمداران ایران ضمن اینکه شفاف به این مسئله اشاره نمی کنند از همکاری راهبردی با روسیه فقط در مبارزه با ترویسم بین المللی صحبت می کنند که در سوریه تجلی یافته است. امروز یافتن دیگر نمونه های شراکت راهبردی در همکاریهای دو جانبه آنطور که به نظر می رسد مشکل است. احتمالاً به همین دلیل است که در آمریکا به اتحاد روسیه و ایران ضمن اینکه در مجموع آن را همکاری در شرایط خاص و مقطعی می نامند باور ندارند.

 

چگونه می توان از شرایط خاص و مقطعی(موقعیتی) در روابط با ایران خارج شد؟

اداره تحقیقات کنگره آمریکا 24 آگوست 2016 برای کمیته های تخصصی گزارشی با موضوع سیاست خارجی ایران منتشر کرد. در این گزارش آمده است که چرخش ایران به روسیه موقتی و در شرایط خاص است. از عوامل اصلی نزدیکی ایران و روسیه می توان به افزایش تهدید تروریسم، منافع اقتصادی، بی ثباتی در افغانستان، ظرفیت همکاری در آسیای مرکزی و بحران سوریه اشاره نمود. سپس تاکید می کند که اتحاد کوتاه مدت میان مسکو و تهران می تواند خسارت طولانی مدت به منافع ایالات متحده آمریکا وارد کند. به عبارت دیگر مولف این گزارش کارشناس خاور میانه کنت کاتسمان به پایداری ائتلاف نظامی ایران و روسیه اعتمادی ندارد.

این که جمهوری اسلامی ایران در بسیاری موارد مانع آمریکا شده است شکی وجود ندارد، اما رویارویی ایران با راهبرد آمریکا در خاورمیانه هرگز متکی به اتحاد با مسکو نبوده است. ایرانی ها در شکل گیری سیاست خارجی خودکفا بوده اند. از روزهای اول پیروزی انقلاب اسلامی در 1979 تهران سیاست نه شرقی نه غربی را در پیش گرفت. تصور باطلی است که رهبری ایران امروز داوطلبانه از این سیاست دوری گزیند. در آن زمان نزدیکی ایران با روسیه جایگزینی در حوزه های اولویت دار توسعه کشور نداشت مانند انرژی هسته ای، نوسازی تسلیحات ارتش و سپاه پاسداران. صنایع نظامی روسیه در عرصه همکاریهای نظامی و فنی با ایران بی رقیب بودند. چین به لحاظ سیاسی قابلیت فروش تسلیحات به ایران را داراست ولی خودش وارد کننده تجهیزات جنگی روسی است و ایران نمونه های قدیمی تسلیحات تولید چین را لازم نداشت. ایرانی ها به  دنبال مدرنترین و پیشرفته ترین ادوات نظامی بوده اند.

اتفاقی نیست که در مناسبات اقتصادی و تجاری با دیگر کشورها، تجارت ایران پس از از دست دادن ظرفیت همکاری با شرکتهای آمریکایی به اروپای غربی تمایل دارد و فناوری و تجهیزات ارپایی را ترجیح می دهد.  اینجا شرکتهای روسی جا پای خود را در بازار فناوری و تجهیزات ایران محکم کرده است. پروژه هایی وجود دارد که از سوی دولت تامین اعتبار نمی شود. روسیه توان نیروگاه اتمی بوشهر را توسعه خواهد داد و راه آهن این کشور را برقی می کند. از طرفی نیروگاه برق حرارتی در سواحل خلیج فارس  احداث می نماید و در نهایت تسلیحات به این  کشور می فروشد. اما  وضعیت همکاری نظامی و فنی با ایران همانند گذشته آنقدر ساده نیست.

حل مسئله تحویل سامانه اس 300 به روسیه اجازه داد جایگاه شریک قابل اعتماد در حوزه همکاریهای نظامی در ایران را اعاده کند. در حال حاضر تهران فهرستی از تجهیزات نظامی و تسلیحات که نظامیان ایرانی خواهان خرید آن بودند به روسیه ارائه داده است. صحبت از بسته قراردادها به ارزش بیش از 8 میلیارد دلار است. در ضمن ایران به قدر کافی با صراحت تفهیم کرده که سطح جدیدی از همکاریهای فنی و نظامی به همراه فعالیتهای علمی و تحقیقاتی و پروژه های تحقیق و توسعه (R&D) به روسیه پیشنهاد داده است که تا قبل از این روسیه با هند و چین انجام می داده است. بله، ایرانی ها فقط علاقمند به خرید تسلیحات نیستند آنها خواستار شرکت در تولید این محصولات بوده تا مجموعه صنایع دفاعی خود را توسعه دهند. انتقال فناوری تولید شرط اساسی معامله با ایران باید باشد. علاوه بر آن، ایرانیها از نمونه های مدرن تجهیزات و تسلیحات حرف می زنند. اخیراً مسئولان ایرانی برای نیروهای زمینی خرید تجهیزات نظامی بدون انتقال فناوری تولید  آن به تهران را ممنوع اعلام کرده اند.

آیا  طرف روس با چنین شرایطی آماده همکاری است؟

در مجموع در مناسبات با ایران ضرورت دارد که از سیاست زدگی بیش از حد دوری کرد. در روابط ایده ال مورد نظر طرفین  که در هشت ملاقات اخیر روسای جمهور ایران و روسیه ظرف دو سال گذشته دنبال شده است، بدون اختلاف هم نبوده است. کرملین چگونه توانست اجازه دهد که شرکای آسیای میانه مسکو در اجلاس سازمان همکاریهای شانگهای در ژوئن امسال از عضویت کامل تهران در همان آغاز تشریفات در این سازمان جلوگیری کنند؟ آنقدر که ایده روسی ایجاد شراکت قاره ای اوراسیایی با حضور اتحادیه اقتصادی اوراسیا،کشورهای مستقل مشترک المنافع، چین و هند و پاکستان و ایران آسیب می بیند، ایران ضرری نمی بیند.

ایرانی ها آزرده شده اند حالا دیگر تحولات آتی فقط بستگی به موضع کشورهای عضور  سازمان شانگهای ندارد بلکه  به تمایل خود ایران مبنی بر عضویت اتحادیه دارد. برای سران ایران این مسئله انقدر که طرف نشان می دهد واضح نیست.

سیاستمدارانی هستند که توصیه می کنند برای عضویت در سازمان همکاریهای شانگهای تا ارائه توضیحات لازم از سوی دولت روحانی در خصوص مزایای عضویت در سازمان مذکور نباید عجله کرد . مذاکرات با تهران پیرامون انعقاد توافقنامه در حوزه ایجاد منطقه آزاد تجاری میان کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا و ایران به کندی پیش می رود. هدف از انعقاد این توافقنامه در زمینه منطقه آزاد تجاری، ایجاد دسترسی به طیف وسیعی از محصولات در بازار ایران، تشویق و تحریک تجارت متقابل و افزایش گردش کالا می باشد. اما طرف ایرانی در این خصوص، فعلاً عجله ای ندارد.برای بخش خصوصی اقتصاد ایران هنوز چشم انداز دقیق و مزایای این همکاری روشن نیست.

سرزنش کسب و کار مستقل از دولت در ایران نمی تواند منطقی باشد. بویژه در ایران امروزه این سیاست نیست بلکه اقتصاد است که در اولویت قرار دارد. محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران اظهار داشته که ماموریت اصلی دستگاه دیپلماسی این کشور پس از توافق هسته ای، توسعه اقتصاد ملی است. بر اساس اظهارات وی سفر هیاتهای دولتهای خارجی به ایران در دوران پسابرجام نیز به طور کلی کمک به توسعه اقتصاد کشور می باشد. به نظر می رسد امریکا به این نیت سران جمهوری اسلامی ایران پی برده است. کاخ سفید ضمن اینکه از تحریمهای اقتصادی ایران صرفنظر نکرده است به نحوی هجمه های ضد ایرانی خود را کاهش داده است. پس از لغو تحریمها جهش مورد انتظاردر توسعه ایران اتفاق نیفتاده است. علیرغم لغو تحریمها، دولت آمریکا با اجازه ندادن به کشورهای اروپایی در ورود به بازار ایران، با سماجت سیاست منزوی کردن اقتصادی این کشور را دنبال می کند. ایالات متحده آمریکا آشکارا اروپاییان را که تمایل دراند با ایران داد و ستد کنند می ترساند. در نتیجه بانکها و سرمایه گذران بزرگ اروپایی آن چنان که باید در بازار ایران ورود پیدا نکرده اند. در ایران از روسیه می خواستند که وعده های ضمانت اجرای برجام را شاهد باشند. ایران ادعای خود را با نماینده وزارت خارجه روسیه سرگی ریابکوف که برای بحث پیرامون انجام توافقات ایران و گروه 1+5 در موضوع برنامه هسته ای به تهران سفر کرده بود به بحث و تبادل نظر پرداخت. سرگی ریابکوف اذعان داشت: "اهمیت حفظ استحکام در فرایند اجرای برجام در آینده مشخص است. کلید دستیابی به این امر رعایت جدی تعهدات هر هشت عضو برجام است."همه چیز درست است ولی آمریکا به تعهدات خود عمل نمی کند و روسیه نیز در شرایطی نیست که به ایران در این باره کمک نماید. حداقل از تلاشهای مسکو در تحت فشار قرار دادن واشنگتن چیزی دیده نشده است.

امروز اولویت ایران مسئله اقتصاد است. دیپلماسی ایران همانطور که ظریف وزیر امور خارجه گفته است به تامین نیازمندیهای دولت در همکاری اقتصادی با کشورهای دنیاست. ایران مانند سوریه تنها نیست، در تهران منافع اقتصادی حاصل از همکاری با کشورهای خارجی را ترجیح می دهند. ظاهراً این خط مشی در سالهای آینده تعیین کننده است. در مدیریت ایران سیاست نسبت به عملگرایی اقتصاد از اولویت پایین تری برخوردار خواهد بود.

در شرایط جدید طرف روسی چه چیزی بجز بیانیه های همکاری راهبردی می تواند به شرکای ایرانی خود پیشنهاد دهد؟ چرا که این لشگرکشی روسیه به سوریه دیر یا زود پایان خواهد یافت.

تحریریه ایران رو

6 سپتامبر 2016

جستجو

اشتراک

نوشتن به سردبیر

info@iran.ru
Page load: 0.23883 sec